منابع طبیعی ایران

 

      تنوع انواع گوناگون خاک در ایران که هر کدام از آنها برای ایجاد یک محیط طبیعی و یا گیاهان غالب ویژه مفید به نظر می‌رسند  و وجود آب و هواهای گوناگون در این سرزمین وسیع و نیز واقع شدن در مجاورت دریای مازندران در شمال و همچنین کرانه‌های خلیج فارس و دریای عمان در جنوب ، پستی و بلندیها و توپوگرافی ویژه ایران وضعی را بوجود آورده است که بتوان به انواع مختلف گیاهان و جانوران گرمسیری ، معتدل سردسیری در ایران اشاره نمود . بسیاری از نقاط ایران به استثنای قسمتهایی چند از جمله کرانه دریای خزر و غرب کشور ، از دیدگاه منابع طبیعی و ثروتی منابع گیاهی و جانوری ، ذخیره‌های آب در تنگناهای شدید قرار دارد.

 

ویژگیهای کرانه دریای خزر

      در کرانه‌های دریای خزر آب و هوای معتدل از نوع مدیترانه‌ای یا شبه مدیترانه‌ای توأم با بارندگی فراوان و محبوس شدن در بین دریا و دامنه‌های شمالی البرز ، جلگه‌های رسوبی بسیار حاصلخیز و مستعد را بنا نهاده است. جنگلها ، مراتع و زمین‌های حاصلخیز برای باغداری و زراعت همه ، نشانه‌هایی از ویژگیها و توانهای طبیعی این سرزمین زرخیز است که تنها 4 درصد از خاک کشورمان را شامل می‌شود.

   
   

 منابع جنگلی ایران

      جنگل‌ها از جمله مهمترین ثروتهای طبیعی ایران هستند و هم اکنون با وسعتی به مراتب کمتر از چند دهه گذشته استقرار دارند . جنگل‌های ایران در شمال در حد متراکم و در دیگر نقاط به صورت پراکنده مشاهده می‌شوند که گرانبهاترین جنگل‌های ایران در گیلان ، مازندران و استان گلستان یافت می‌شود . ایرانیان باستان ، جنگل و پوشش گیاهی را منشأ خیر و برکت می‌ دانستند . زیرا منابع جنگلی سرمایه‌ای سرشار هستند که نیازهای انسانها را برآورده می‌کنند .

      علاوه بر جنگل‌های شمال ، در منطقه جنوب و جنوب غرب و حتی شمال شرق ایران می‌توان شاهد وجود جنگل بود . منتها جنگل‌های تنک و پراکنده که البته با جنگل‌های کرانه‌های شمالی قابل مقایسه نیستند . در این میان جنگل‌های غرب و جنوب غرب ایران که درختان غالب آنها بلوط است، پس از جنگل‌های شمال ، حائز اهمیت هستند . حفظ و حراست جنگل‌های ایران از اهمیت زیادی برخوردار است باید نسبت به تداوم و شکوفایی آنها کوشا باشیم .

 

اهمیت جنگل

از هر هکتارجنگل‌های شمالی سالانه تا 20 میلیون متر مکعب چوب بدست می‌آید . از موارد دیگر اهمیت جنگل ، محافظت از خاک است. اصولا در یک ناحیه ارتباط تنگاتنگی بین جنگل و پوشش گیاهی آن با فرسایش خاک وجود دارد . از سوی دیگر ، جنگل در اعتدال آب و هوایی نقش اساسی ایفا می‌کند . بطور کلی پوشش گیاهی و بویژه جنگل‌ها به عنوان ریه تنفسی محیط زیست که برای بسیاری از باکتریها و قارچهای تک ‌سلولی و نیز برخی از حشرات مضر ، خطرناک است .

 

مراتع ایران

      در زمینه مراتع در ایران در مراکز علمی و پژوهشی ، سخن بسیار است . ولی محافظت از این منابع ثروتی و طبیعی باید به صورت جدی و عملی صورت گیرد . بطور کلی مرتع به زمینی گفته می ‌شود که در فصلی از سال مورد استفاده دامها قرار می‌ گیرد . به واقع از گستره مراتع ایران آمار قابل پذیرشی در دست نیست . بطور کلی کیفیت مراتع را از لحاظ کیفیت پوشش مورد بررسی قرار می ‌دهند . مراتع عالی کشور یک درصد ، مراتع خوب 5 درصد ، مراتع متوسط 14 درصد و باقیمانده مراتع ضعیف یا زمینهای عاری از پوشش گیاهی را شامل می‌شوند .

 

علت گستردگی مراتع نامرغوب ایران

      زیاد بودن مراتع نامرغوب ایران بواسطه آب و هوای خشک کشور و استقرار کمربند پرفشار جنب گرمسیری در فصل گرم و نیز دخالت بی‌رویه انسان است . این در حالی است که 5/1 درصد خاک ایران از کویر و زمینهای بی‌حاصل و بایر پوشیده شده است . البته متخصصان جهانی منابع طبیعی که از ایران بازدید کرده‌اند گزارشهایی در خصوص وضعیت به مراتب بهتر پوشش گیاهی ایران نسبت به شرایط  مشابه در دیگر کشورها داده‌اند .

 

اهمیت مراتع

      مراتع کشورمان اگر چه در قسمت اعظم خاک ایران ، کیفیت قابل ملاحظه‌ای ندارند ، ولی بسیار ارزشمند هستند . ارزش مراتع تنها از دیدگاه تغذیه دام و تولید فرآورده‌های دامی و لبنی نیست ، بلکه اهمیت آنها از لحاظ یک پوشش مفید است که در تثبیت خاک و جلوگیری از فرسایش عمل می‌نماید . بطور کلی اهمیت مراتع را می‌توان به این ترتیب بیان کرد :  تنظیم گردش آب در طبیعت ، ایجاد فضای سبز در لطیف کردن هوا ، تأمین غذا و مأمن برای حیات وحش به ویژه پرندگانش ، تأمین علوفه مورد نیاز دام ، تولید محصولاتی از قبیل گیاهان دارویی ، صنعتی و ... .

 

منابع طبیعی آبهای ایران

      از جمله مهمترین عوامل حیاتی محیط زیست ، آب است . در واقع برای توسعه یک کشور آب و مطالعه آن اهمیت زیادی دارد.

 

   
   

 منابع آبی و بارش در ایران

      میانگین بارش سالانه کشورمان 240 میلیمتر است ( حدود 3/1 میانگین بارندگی کره زمین ) که این خود می‌ تواند ارزش‌های حیاتی را به بار آورد . میانگین ریزش‌های جوی کشور بین 400-370 میلیارد متر مکعب در سال برآورده شده که از این میزان 300 متر مکعب در قسمتهای کوهستانی و دامنه‌ها بیشتر به صورت برف نازل می ‌شود و ارزش زیادی را در آبدهی رودخانه‌ها به صورت دایمی و فصلی ، چشمه‌سارها تفاوتها و نیز منبع اصلی تغذیه آب زیرزمینی است .

      یکی از منابع کشورمان به آب رودهای کشورهای همسایه مربوط می ‌شود که به ایران وارد می‌ شوند. اترک ، ارس ، هریرود ، هیرمند از کشورهای ترکمنستان ، ترکیه و افغانستان سرچشمه می‌ گیرند. که به دریای خزر ، خلیج فارس و دریای عمان و به دریاچه‌ها و رودهای داخلی می ‌ریزند. این آبها در تداوم سفره‌های آب زیرزمینی اهمیت زیادی دارند. متاسفانه در دو دهه اخیر استفاده از آبهای زیرزمینی و حفر بی ‌رویه چاهها ، افت آب را تا حد زیادی باعث شده است .

 

چشم انداز

      آب و هوا ، نوع خاک و وجود ناهمواریها ، موقعیت جغرافیایی و در مجموع محیط طبیعی در پویایی یک کشور نقش بسزایی را ایفا می ‌کنند . در نتیجه محیط طبیعی در شکل‌ یابی و نوع فعالیتهای انسانی آثار مهمی به جای می‌ گذارد. منابع طبیعی هر کشور به عنوان ثروت ملی محسوب می‌شوند که به عنوان میراث ارزنده‌ای هستند و بایستی آنها را برای نسلهای بعدی محافظت کنیم . حفاظت ، احیاء ، اصلاح و توسعه این منابع از جمله اقدامهای ارزنده‌ای است که باید به آن جامه عمل بپوشانیم .

 

                                                                   

  تهیه کننده : واحد آموزش گروه کوهنوردی NGO البرز سبز